به گزارش روابط عمومی سازمان امور دانشضجویان به نقل ازخبرگزاری فارس، ورود به دانشگاه برای بسیاری از دانشجویان، بهویژه افرادی که برای تحصیل از خانواده و شهر محل سکونت خود دور میشوند، با تغییرات گستردهای در سبک زندگی، روابط اجتماعی و شرایط تحصیلی همراه است؛ تغییراتی که در کنار فرصتهای تازه، میتواند زمینهساز برخی آسیبهای روانشناختی، تحصیلی و اجتماعی شود.
سازمان امور دانشجویان برای همراهی با دانشجویان جدیدالورود، برنامههایی از جمله معرفی خدمات مشاوره و بهداشت دانشگاهها، غربالگری و پایش سلامت روان و جسم، آموزش مهارتهای زندگی و ارائه خدمات حمایتی و مراقبتی را در دستور کار قرار داده است. در کنار این اقدامات، موضوعاتی مانند بررسی وضعیت سلامت روان دانشجویان، میزان دریافت خدمات مشاوره پس از غربالگری، آمار اقدام به خودکشی در جامعه دانشجویی و راهکارهای مداخله و پیشگیری نیز از مسائل مهم حوزه سلامت دانشجویان به شمار میرود.
در همین زمینه، گفت وگویی با حمیدرضا حسنآبادی، مدیرکل دفتر مشاوره و سلامت سازمان امور دانشجویان داشتیم. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
برنامههای دفتر مشاوره و سلامت سازمان امور دانشجویان برای استقبال از دانشجویان جدیدالورود
فارس: با توجه به ورود دانشجویان جدید به دانشگاه و شرایطی مانند دوری از خانواده، ورود به محیطی تازه و فشارهای تحصیلی، دفتر مشاوره و سلامت سازمان امور دانشجویان چه برنامههایی برای حمایت از این دانشجویان دارد؟
حسنآبادی: ورودیهای دانشگاه در مقاطع مختلف در سال تحصیلی جدید بهترتیب شامل دانشجویان دکتری، کارشناسی ارشد، کاردانی و کاردانی به کارشناسی بودهاند و در ادامه نیز قرار است اسامی دانشجویان کارشناسی اعلام شود.
برای دانشجویان کارشناسی، به دلیل تعداد بیشتر و شرایط خاصی که دارند، برنامهریزی ویژهای انجام شده است. این دانشجویان از محیط دبیرستان وارد دانشگاه میشوند، کنکور را پشت سر گذاشتهاند و شرایط تحصیلی و زندگی آنها تغییر میکند. تعدادی از آنها از خانواده جدا میشوند، به خوابگاه میروند و از شهری به شهر دیگر نقل مکان میکنند؛ بنابراین ورود آنها به دانشگاه الزامات خاصی دارد.
ما از تیر و مردادماه برنامههای مربوط به این موضوع را در چند بخش دنبال کردهایم. نخستین اقدام، استفاده از ظرفیت خود دانشجویان بود. همیاران سلامت روان و جسم در دانشگاهها میز خدمت برپا کردهاند تا بخشهای مختلف دانشگاه، از جمله مراکز مشاوره و بهداشت، خوابگاهها، دانشکدهها، رستوران، زمینهای ورزشی، کتابخانه و سایر فضاهای عمومی را به دانشجویان جدید معرفی کنند.
این همیاران علاوه بر معرفی بخشهای مختلف دانشگاه، تلاش میکنند نظام مراقبت از سلامت جسم و روان را نیز به دانشجویان بشناسانند.
گروه دوم، مراکز مشاوره دانشگاهها هستند که در برنامه استقبال از دانشجویان جدیدالورود فعالیت میکنند. این مراکز خدمات حوزه مشاوره و سلامت روان را معرفی کرده و تلاش میکنند در ایجاد آرامش خاطر و امنیت روانی دانشجویان در محیط دانشگاه همراه آنها باشند.
گروه سوم نیز مراکز بهداشت دانشگاهها هستند که برای ارائه خدمات سلامت جسمی و آموزش مراقبتهای بهداشتی آمادگی دارند. این مراکز درباره مسائل بهداشتی خوابگاهها، نحوه مراقبت از سلامت در محیطهای جمعی و پیشگیری از بیماریهای واگیر آموزشهایی ارائه میکنند.
هم مراکز مشاوره و هم مراکز بهداشت برای معرفی خدمات خود بروشورها، تراکتها و پیامهای آموزشی تهیه شده و از روشهای ارتباطی مختلف، از جمله پیامک، برای اطلاعرسانی به دانشجویان استفاده میشود.
غربالگری و پایش سلامت روان و جسم دانشجویان در سه مرحله
فارس: دفتر مشاوره و سلامت سازمان امور دانشجویان برای شناسایی مشکلات احتمالی دانشجویان جدید چه اقداماتی انجام میدهد؟
حسنآبادی: دفتر مشاوره و سلامت دو سال است که بهصورت جدی موضوع غربالگری و پایش سلامت روان و جسم دانشجویان را پیگیری میکند. سامانه سلامت نیز از سال گذشته راهاندازی شده و فرایند اولیه شناسایی و غربالگری از طریق آن انجام میشود.
دانشجویان بهمحض اعلام اسامی توسط سازمان سنجش و در فرایند ثبتنام در دانشگاه، وارد این سامانه میشوند و شرایط سلامت جسمی، روانشناختی و اجتماعی و وضعیت تحصیلی قبلی خود را گزارش میکنند. این فرایند در کنار سایر مراحل ثبتنام دانشجو، از جمله دریافت خوابگاه و انتخاب واحد، دنبال میشود.
در صورتی که در جریان غربالگری مشخص شود دانشجویی با مشکل یا احتمال بروز مشکل مواجه است، وضعیت او در مراحل بعدی بررسی میشود. این فرایند در مجموع سه مرحله دارد؛ ابتدا غربالگری و شناسایی اولیه انجام میشود، سپس دانشجو در فرایند مصاحبه و ارزیابی عمومی شرکت میکند و در مرحله بعد، ارزیابی تخصصی صورت میگیرد. در صورت ضرورت نیز مداخله و ارائه خدمات سلامت لازم انجام خواهد شد.
مهارتهای زندگی؛ راهبرد مهم پیشگیری از آسیبهای دوران دانشجویی
فارس: با توجه به آسیبهای روانشناختی، تحصیلی و اجتماعی که ممکن است دانشجویان با آن مواجه شوند، چه برنامهای برای کمک به سازگاری آنها با محیط دانشگاه و زیست بوم دانشجویی دارید؟
حسنآبادی: ما وجود آسیبهای روانشناختی، تحصیلی و اجتماعی را در دانشجویان انکار نمیکنیم. برخی از این آسیبها از دوران کودکی همراه افراد بوده و بعضی دیگر از محیط مدرسه، شرایط اجتماعی و خانواده به دانشگاه منتقل میشوند. از طرف دیگر، برخی آسیبها نیز همزمان با ورود به دانشگاه شکل میگیرند؛ برای مثال، غم غربت، دور شدن از خانواده و نظام حمایتی آن، حضور در خوابگاه و تجربه زندگی جمعی برای دانشجویانی که پیش از این چنین شرایطی را تجربه نکردهاند.
برای مواجهه با این مسائل، درس «مهارتهای زندگی در زیستبوم دانشجویی» را برای دانشجویان ورودی در نظر گرفتهایم و دانشگاهها نیز در اجرای آن تلاش دارند همراهی کنند.
این درس حدود دو سال است که بهصورت جدی پیگیری میشود. اگرچه پیش از این نیز ارائه میشد، اما در دو سال اخیر به شکلی دنبال شده که با وجود اختیاری بودن ظاهری، در عمل در اغلب دانشگاهها به یک درس الزامی تبدیل شده است.
هدف این است که مراکز مشاوره و متخصصان حوزه آموزش مهارتهای زندگی، مهارتهای لازم را به دانشجویان آموزش دهند تا بتوانند با شرایط و زیستبوم دانشجویی سازگار شوند. این برنامه را باید اقدامی پیشگیرانه برای کاهش آسیبهای دوران دانشجویی دانست.
دانشجوی امروز، بومی فضای دیجیتال است
فارس: در سالهای اخیر با تغییراتی در سبک زندگی دانشجویان و تفاوتهای نسلی مواجه بودهایم. به نظر شما دانشجوی امروز چه تفاوتی با دانشجویان سالهای گذشته دارد و این تغییرات چه تأثیری بر مسائل و آسیبهای آنها گذاشته است؟
حسنآبادی: دانشجویی که امروز وارد دانشگاه میشود، با دانشجوی ۱۰ سال پیش تفاوت بارز دارد. خدمات و امکاناتی که در اختیار او قرار گرفته و همچنین گسترش فضای مجازی، شرایط زندگی نسل جدید را تغییر داده است.
دانشجوی امروز بهطور همزمان در دو فضا زندگی میکند؛ فضای واقعی و فضای مجازی. این مسئله به معنای ضعف یا نادرستی نیست، بلکه واقعیتی است که باید آن را به رسمیت بشناسیم. همانطور که در فضای واقعی با آسیبهایی مواجه هستند، فضای مجازی نیز آسیبهای خاص خود را دارد.
هوش مصنوعی هم در یکی دو سال اخیر کاربرد گستردهتری پیدا کرده و بخشی از زندگی دانشجویان شده است. دانشجویان برای انجام تکالیف و پروژههای خود از این ابزارها استفاده میکنند و گاهی نیز بهاشتباه برای خوددرمانی به آنها مراجعه میکنند؛ به این معنا که اگر با علائم جسمی یا روانشناختی مواجه شوند، از ابزارهایی مانند ChatGPT درباره اینکه چه کاری باید انجام دهند، سؤال میکنند.
اینها نمونههایی از تغییرات زندگی دانشجویان است. نسل امروز نسل بومیان دیجیتال هستند؛ یعنی فضای دیجیتال و اینترنت دیگر امکاناتی جانبی در زندگی آنها نیست، بلکه بخشی از زیست روزمرهشان به شمار میرود. ما باید این واقعیت را بپذیریم و متناسب با آن برنامهریزی کنیم؛ چراکه هر فضا و هر بافتی آسیبهای خاص خود را دارد.
کمخوابی، تغذیه نامناسب و کمتحرکی؛ از تغییرات عمده سبک زندگی دانشجویان
فارس: تغییرات سبک زندگی دانشجویان، از جمله در زمینه خواب، تغذیه و تحرک، چه تأثیری بر سلامت آنها دارد؟
حسنآبادی: یکی از موضوعاتی که در بررسی سبک زندگی دانشجویان مشاهده میشود، تغییر در الگوی خواب، تغذیه و میزان تحرک آنهاست. کمخوابی در شب و خوابیدن در طول روز، استفاده از فستفودها و تحرک کم از جمله مواردی هستند که در این زمینه قابل توجهاند.
در کنار این مسائل، درگیری بیشتر با فضای مجازی نیز بر سبک زندگی دانشجویان تأثیر گذاشته است. به همین دلیل، آموزش مهارتهای زندگی در زیستبوم دانشجویی باید با شناخت این شرایط انجام شود. فضای مجازی بخشی از زندگی دانشجویان است و لازم است در آموزشها، علاوه بر آسیبهای محیط واقعی، موضوعات و آسیبهای مرتبط با این فضا نیز مورد توجه قرار گیرد.
زندگی خوابگاهی؛ مهاجرتی بدون خانواده و نیازمند مهارتهای سازگاری
فارس: با توجه به اینکه بخشی از دانشجویان از خانواده جدا میشوند و در خوابگاه زندگی میکنند، این تغییر محیط چه پیامدهایی برای آنها دارد؟
حسنآبادی: حدود یکسوم دانشجویان بهطور مشخص از خانواده جدا میشوند و در خوابگاه، در شهری دیگر و در موقعیتی متفاوت زندگی میکنند. این تغییر میتواند هم ظرفیتهای مثبتی ایجاد کند و هم زمینهساز برخی آسیبها شود.
از جمله ظرفیتهای مثبت زندگی خوابگاهی، گسترش یادگیری از یکدیگر و تعامل با همنوعان است؛ اما در کنار آن، مسائلی مانند غم غربت و فاصله گرفتن از خانواده نیز وجود دارد. حمایت و مراقبت مستقیم خانواده در این شرایط به نوعی چتر حمایتی و مراقبتی غیرمستقیم و دورادور تبدیل میشود و دانشگاه نیز باید در این زمینه نقش حمایتی خود را ایفا کند.
ورود به خوابگاه را میتوان نوعی مهاجرت از یک شهر به شهر دیگر دانست؛ با این تفاوت که دانشجو معمولاً بدون خانواده این جابهجایی را تجربه میکند و علاوه بر تغییر محل زندگی، سبک زندگی او نیز تغییر میکند.
دانشجویی که پیش از این در یک خانواده دو یا سه نفره زندگی میکرده، ناگهان وارد محیطی با جمعیت دو تا سه هزار نفری میشود و ممکن است در اتاقی دو، سه، چهار، پنج، شش یا هفت نفره، متناسب با شرایط دانشگاه، زندگی کند. طبیعی است که چنین تغییری به مهارتهای لازم برای کنار آمدن با شرایط جدید و سازگاری با سبک زندگی خوابگاهی نیاز دارد.
نظام مشاوره دانشگاهی؛ از شناسایی تا پیگیری مشکلات دانشجویان
فارس: طبق آمارهای اعلامشده، صدها هزار دانشجو در حوزه سلامت روان غربالگری شدهاند و اضطراب و افسردگی در صدر مشکلات آنها قرار داشته است. با این حال، آمار شفافی درباره تعداد دانشجویانی که پس از شناسایی مشکل واقعاً خدمات مشاوره دریافت میکنند، وجود ندارد. آیا نظام مشاوره دانشگاهی پس از شناسایی مشکلات، روند پیگیری و ارائه خدمات را نیز دنبال میکند؟
حسنآبادی: نظام مراقبت ما صرفاً به شناسایی محدود نمیشود، بلکه تا مرحله پیگیری و مراقبت پس از آن نیز ادامه دارد. برای مثال، ممکن است فردی به یک بیماری سخت جسمی یا روانی مبتلا شود و به بیمارستان منتقل شود. پس از بازگشت او از بیمارستان نیز روند مراقبت و پیگیری ادامه پیدا میکند. در نظام مشاوره دانشجویی هم همین فرایند وجود دارد.
پس از شناسایی اولیه، وضعیت دانشجو ارزیابی میشود؛ زیرا غربالگری در ابتدا بر اساس خوداظهاری و خودگزارشدهی فرد انجام میشود و لازم است مشخص شود آیا واقعاً مشکلی وجود دارد یا خیر. اگر مشکلی وجود داشته باشد، شدت آن نیز بررسی میشود.
ممکن است مسئله دانشجو با یکی دو جلسه مشاوره و راهنمایی حل شود، اما اگر نیاز به بررسی بیشتری وجود داشته باشد، وارد مرحله سوم، یعنی ارزیابی تخصصی، مداخلات تخصصی و پیگیری میشود. بنابراین این روند در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی وجود دارد.
البته درباره انتشار گزارشهای آماری شفاف، ملاحظات و سیاستهایی وجود دارد و آمارها به شکل گسترده گزارش نمیشوند.
فارس: آیا میتوانید آماری از وضعیت سال گذشته ارائه کنید؟
حسنآبادی: هنوز آمار مربوط به ورودیهای جدید کامل نشده است. البته سال گذشته شرایط متفاوتی با سالهای قبل داشت؛ از جمله دو جنگ و بحرانهای اجتماعی که بر شرایط خدمترسانی تأثیر گذاشتند و باید در بررسی وضعیت دانشجویان مورد توجه قرار گیرند.
میزان خودکشی در جمعیت دانشجویی وزارت علوم پایینتر از جمعیت عمومی است
فارس: درباره اقدام به خودکشی و مسائل مرتبط با آن چطور؟ آیا میتوانید آماری در این زمینه ارائه دهید؟
حسنآبادی: در این زمینه آمارها باید با دقت مطرح شوند. آمار مربوط به خودکشی و موارد منجر به فوت، باید بر اساس اطلاعات و تأیید دستگاههای مسئول، از جمله قوه قضاییه و پزشکی قانونی، بررسی شود. ممکن است اقدامی رخ داده باشد، اما اینکه آن اقدام منجر به فوت شده یا خیر، موضوعی است که باید از سوی پزشکی قانونی تأیید شود.
بنابراین آمار ما به اطلاعات دستگاههای مسئول متصل است و نمیتوان هر آماری را بدون بررسی مطرح کرد.
با وجود مشکلات زیادی که در سال گذشته داشتیم، از جمله بحرانهای بیرونی و اجتماعی، باید توجه داشت که پیامدهای روانشناختی این بحرانها ممکن است پس از فروکش کردن شرایط بحرانی بیشتر بروز پیدا کند.
با این حال، با حمایتها و کنترلهایی که انجام شده و هماهنگی مراکز مشاوره و همیاران سلامت، میتوانم بهروشنی بگویم که میزان خودکشی در جمعیت دانشجویی تحت پوشش وزارت علوم، نسبت به جمعیت عمومی بسیار پایینتر است.
تأکید میکنم که این صحبت درباره دانشجویان تحت پوشش وزارت علوم است و نباید آن را به سایر مجموعهها تعمیم داد. در مقایسه با جمعیت عمومی و گروههای دیگر نیز میزان موارد در جمعیت دانشجویی وزارت علوم پایینتر است و وضعیت تا حد زیادی کنترلشده بوده است.
فارس: این موارد بیشتر در کدام مقطع تحصیلی، کارشناسی یا کارشناسی ارشد، اتفاق میافتد؟
حسنآبادی: نمیتوان گفت موضوع به مقطع تحصیلی مشخصی ارتباط دارد. البته برای مقایسه باید به تعداد دانشجویان هر مقطع نیز توجه کرد؛ برای مثال، چون جمعیت دانشجویان کارشناسی بیشتر است، نمیتوان صرفاً تعداد موارد را با سایر مقاطع مقایسه کرد و نتیجه گرفت که میزان آن در یک مقطع بیشتر است.
فارس: برای حمایت از دانشجویانی که در شرایط بحرانی قرار میگیرند، چه خدماتی در نظر گرفتهاید؟
حسنآبادی: یکی دیگر از اقداماتی که برای حمایت از دانشجویان انجام دادهایم، راهاندازی خط بحران شبانه روزی است. حدود یک ماه است که این خط بهصورت شبانهروزی در دفتر مشاوره و سلامت فعال شده و همکاران و مشاوران ما بهصورت ۲۴ ساعته آماده ارائه خدمات به دانشجویان هستند.
در صورت بروز موارد بحرانی نیز تلاش میکنیم با ارائه مشاوره و پیگیری، شرایط را به شکل حسابشده مدیریت و کنترل کنیم. شماره خط بحران شبانهروزی دانشجویان 02196664040 است.
یکی از برنامههای جدید ما، راهاندازی خدمات آنلاین سلامت روان است تا دانشجویان بتوانند از هر مکانی، حتی در منزل، از این خدمات استفاده کنند. با توجه به اینکه حدود ۷۰ درصد دانشجویان پس از پایان کلاسها به خانه بازمیگردند و ممکن است کمتر به خدمات حضوری مشاوره دسترسی داشته باشند، ارائه خدمات آنلاین میتواند امکان استفاده از این خدمات را برای آنها فراهم کند.
در همین راستا، خدمات آنلاین سلامت روان و حتی سلامت جسم نیز در دستور کار قرار گرفته است. همچنین سامانه یکپارچه مدیریت آموزشها «سیما» برای ارائه دورههای آموزشی آفلاین و آنلاین و خدمات مرتبط در نظر گرفته شده است.