به گزارش روابط عمومی سازمان اموردانشجویان به نقل از خبرگزاری آنا، جذب دانشجویان بین‌المللی یکی از محور‌های توسعه نظام آموزش عالی کشور و از ظرفیت‌های مهم ایران برای گسترش دیپلماسی علمی و فرهنگی به شمار می‌رود. بر اساس هدف‌گذاری برنامه هفتم پیشرفت، شمار دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های ایران باید تا سال ۱۴۰۷ به ۳۲۰ هزار نفر برسد؛ هدفی که تحقق آن علاوه بر ظرفیت علمی دانشگاه‌ها، به تسهیل فرایند‌های پذیرش، اقامت، رفت‌وآمد و توسعه ارتباطات بین‌المللی وابسته است.
در سال‌های اخیر، سازمان امور دانشجویان وزارت علوم اقداماتی را برای رفع موانع اداری و فراهم کردن زیرساخت‌های پذیرش دانشجویان خارجی دنبال کرده است؛ از جمله الکترونیکی کردن فرایند صدور مجوز تحصیل، تسهیل ورود و خروج دانشجویان، توسعه آموزش زبان فارسی و ایجاد امکان تحصیل به زبان انگلیسی و عربی در برخی دانشگاه‌ها.
با این حال، شرایط منطقه، محدودیت‌های پروازی، دشواری‌های ارتباطی و نگرانی خانواده‌های دانشجویان خارجی از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر انتخاب ایران به‌عنوان مقصد تحصیلی تأثیر بگذارند. در کنار این مسائل، معرفی ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌های کشور، افزایش همکاری‌های بین‌المللی و ارتقای کیفیت خدمات دانشجویی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
سید محمدباقر جعفری، مدیرکل امور دانشجویان بین‌الملل سازمان امور دانشجویان، میهمان خبرگزاری آنا بود و به سؤالات خبرنگاران درباره آخرین وضعیت جذب دانشجویان خارجی، اهداف کمی برنامه هفتم، کشور‌های مبدأ دانشجویان، تسهیلات اقامتی و برنامه‌های توسعه آموزش بین‌المللی پاسخ داد. مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید.
آخرین آمار دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های ایران چقدر است و برنامه کشور برای افزایش این تعداد چیست؟
آمار دانشجویان بین‌المللی بر اساس سال تحصیلی محاسبه می‌شود، نه سال تقویمی. بر همین اساس، در پایان سال تحصیلی ۱۴۰۴ـ۱۴۰۵، حدود ۷۵ هزار دانشجوی خارجی در دانشگاه‌های ایران مشغول به تحصیل هستند.
در برنامه هفتم پیشرفت، هدف‌گذاری شده است که تعداد دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در سال ۱۴۰۷ به ۳۲۰ هزار نفر برسد. این عدد به معنای پذیرش ۳۲۰ هزار دانشجوی جدید در یک سال نیست، بلکه مجموع دانشجویانی است که در آن سال در نظام آموزش عالی کشور تحصیل می‌کنند.
برای رسیدن به این هدف، برنامه برش سالانه تعریف شده است. در سال ۱۴۰۳، هدف جذب ۶۰ هزار دانشجو بود که با پذیرش حدود ۵۹ هزار و ۵۰۰ نفر، نزدیک به ۹۹.۵ درصد برنامه محقق شد. در سال ۱۴۰۴ نیز هدف تعیین‌شده ۹۰ هزار نفر بود که با تحقق حدود ۷۵ هزار نفر، حدود ۸۵ درصد هدف برنامه به دست آمد.
البته شرایط خاص کشور، از جمله دو جنگ تحمیلی و بحران دی ۱۴۰۴ بر تحقق اهداف اثر گذاشته است. با وجود این شرایط، روند جذب دانشجویان خارجی ادامه دارد و هدف‌گذاری سال ۱۴۰۵ نیز بر اساس برنامه سالانه، ۱۴۰ هزار نفر است. این رقم هدف برنامه‌ای است و باید آمار نهایی دانشجویان شاغل به تحصیل در طول سال تحصیلی را مبنای ارزیابی قرار داد.
بیشترین دانشجویان بین‌المللی دانشگاه‌های ایران از چه کشور‌هایی هستند؟
دانشجویان خارجی شاغل به تحصیل در ایران از ۸۶ ملیت مختلف هستند. با این حال، کشور‌های همسایه سهم بیشتری در جمعیت دانشجویان بین‌المللی ما دارند؛ زیرا نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی و امکان رفت‌وآمد زمینی، تحصیل در ایران را برای این دانشجویان آسان‌تر می‌کند.
بر اساس آمار ارائه‌شده، حدود ۷۰ درصد دانشجویان خارجی از عراق، حدود ۲۰ درصد از افغانستان و نزدیک به ۱۰ درصد از سایر کشور‌ها هستند. در میان دیگر کشور‌های مبدأ می‌توان به ترکیه، سوریه، لبنان، پاکستان و هند اشاره کرد.
البته ظرفیت ایران به کشور‌های همسایه محدود نمی‌شود. کشور‌های آسیای مرکزی، از جمله تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان، همچنین کشور‌های جنوب شرق آسیا مانند اندونزی و مالزی، از حوزه‌های دارای ظرفیت برای توسعه جذب دانشجوی بین‌المللی هستند.
چه تعداد از دانشگاه‌های کشور مجوز جذب دانشجوی بین‌المللی دارند و کدام دانشگاه‌ها عملکرد بهتری داشته‌اند؟
حدود ۲۱۰ دانشگاه و واحد دانشگاهی، از جمله برخی واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه جامع علمی‌کاربردی، مجوز جذب دانشجوی شهریه‌پرداز خارجی را دارند که ۱۶۰ دانشگاه از بین این تعداد خیلی فعال هستند، این دانشجویان از مسیر‌های پذیرش بین‌المللی وارد دانشگاه می‌شوند و پذیرش آنها با پذیرش از طریق کنکور سراسری تفاوت دارد.
میزان موفقیت دانشگاه‌ها به عوامل مختلفی وابسته است؛ از جمله رشته‌های ارائه‌شده، کیفیت آموزشی، امکانات، میزان شهریه، خدمات دانشجویی و تعامل با مؤسسات مجاز جذب دانشجو. دانشگاه‌هایی که در این زمینه برنامه‌ریزی و فعالیت بیشتری دارند، طبیعتاً شانس بالاتری برای جذب دانشجوی بین‌المللی خواهند داشت.
با این حال، برای توسعه جذب دانشجو و استفاده از ظرفیت‌های بیشتر، مسیر دیگری نیز در نظر گرفته شده است. برای نخستین بار به ۳۰ دانشگاه برتر کشور مجوز ارائه برخی دوره‌ها به زبان انگلیسی داده شده و امکان ارائه آموزش به زبان عربی نیز در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است.
این سیاست به معنای کنار گذاشتن زبان فارسی نیست؛ بلکه کانال جدیدی در کنار مسیر قبلی ایجاد می‌کند. برخی متقاضیان خارجی علاقه‌مندند در ایران تحصیل کنند، اما فرصت یا امکان اختصاص زمان طولانی برای یادگیری زبان فارسی را ندارند. ارائه دوره‌های تخصصی به زبان دوم می‌تواند امکان استفاده این گروه از ظرفیت علمی دانشگاه‌های ایران را فراهم کند.
آیا مؤسساتی در داخل کشور وجود دارند که در زمینه جذب دانشجوی بین الملل، فعالیت غیر قانونی انجام دهند؟
مؤسسه غیرمجاز زیرمجموعه سازمان امور دانشجویان در داخل کشور وجود ندارد و هر مجموعه‌ای که بدون دریافت مجوز در این حوزه فعالیت کند، کاملاً غیرقانونی است و به‌هیچ‌وجه زیرمجموعه این سازمان محسوب نمی‌شود. فعالیت برخی افراد در این زمینه نیز در قالب دلالی صورت می‌گیرد که با آن برخورد می‌شود.
از آنجا که سازمان امور دانشجویان متولی نظارت بر فرایند جذب دانشجویان بین‌المللی است، احراز صلاحیت مؤسسات متقاضی فعالیت در این حوزه به‌صورت دقیق و کنترل‌شده انجام می‌شود. این فرایند شامل بررسی‌های تخصصی، مصاحبه‌های فردی و تخصصی و انجام استعلام‌های لازم از نهاد‌های ذی‌ربط، از جمله نهاد‌های امنیتی و نمایندگی مقام معظم رهبری، است. پس از طی این مراحل، موضوع در کارگروه مربوط بررسی و درباره صدور مجوز تصمیم‌گیری می‌شود.
در همین راستا، هفته گذشته به وزارت علوم و رؤسای دانشگاه‌ها نامه‌نگاری کردیم و تأکید شد که صرفاً مؤسسات دارای مجوز رسمی حق فعالیت در زمینه جذب دانشجوی بین‌المللی را دارند و ورود و فعالیت افراد و مجموعه‌های فاقد مجوز در این زمینه ممنوع است.
همچنین برای جلوگیری از تضییع حقوق دانشجویان، آیین‌نامه و نرخ‌نامه مشخصی برای تعیین سقف هزینه دریافتی توسط مؤسسات مجاز در نظر گرفته شده است. از سوی دیگر، انحصار در فعالیت این مؤسسات نیز ممنوع است و فرایند جذب دانشجو باید در چارچوب ضوابط تعیین‌شده و به‌صورت شفاف و رقابتی انجام شود تا حقوق دانشجویان حفظ شود و زمینه سوءاستفاده احتمالی از بین برود.
تحولات منطقه‌ای و جنگ چه اثری بر انتخاب ایران به‌عنوان مقصد تحصیلی داشته است؟
انتخاب مقصد تحصیلی نه فقط در ایران، بلکه در دنیا به عوامل مختلفی بستگی دارد. اعتبار علمی دانشگاه، هزینه تحصیل، هزینه زندگی، امنیت، امکان رفت‌وآمد و ارتباط دانشجو با خانواده از جمله مهم‌ترین عوامل هستند.
با این حال، برای توسعه جذب دانشجو و استفاده از ظرفیت‌های بیشتر، مسیر دیگری نیز در نظر گرفته شده است. برای نخستین بار به ۳۰ دانشگاه برتر کشور مجوز ارائه برخی دوره‌ها به زبان انگلیسی داده شده و امکان ارائه آموزش به زبان عربی نیز در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است.
این سیاست به معنای کنار گذاشتن زبان فارسی نیست؛ بلکه کانال جدیدی در کنار مسیر قبلی ایجاد می‌کند. برخی متقاضیان خارجی علاقه‌مندند در ایران تحصیل کنند، اما فرصت یا امکان اختصاص زمان طولانی برای یادگیری زبان فارسی را ندارند. ارائه دوره‌های تخصصی به زبان دوم می‌تواند امکان استفاده این گروه از ظرفیت علمی دانشگاه‌های ایران را فراهم کند.
آیا مؤسساتی در داخل کشور وجود دارند که در زمینه جذب دانشجوی بین الملل، فعالیت غیر قانونی انجام دهند؟
مؤسسه غیرمجاز زیرمجموعه سازمان امور دانشجویان در داخل کشور وجود ندارد و هر مجموعه‌ای که بدون دریافت مجوز در این حوزه فعالیت کند، کاملاً غیرقانونی است و به‌هیچ‌وجه زیرمجموعه این سازمان محسوب نمی‌شود. فعالیت برخی افراد در این زمینه نیز در قالب دلالی صورت می‌گیرد که با آن برخورد می‌شود.
از آنجا که سازمان امور دانشجویان متولی نظارت بر فرایند جذب دانشجویان بین‌المللی است، احراز صلاحیت مؤسسات متقاضی فعالیت در این حوزه به‌صورت دقیق و کنترل‌شده انجام می‌شود. این فرایند شامل بررسی‌های تخصصی، مصاحبه‌های فردی و تخصصی و انجام استعلام‌های لازم از نهاد‌های ذی‌ربط، از جمله نهاد‌های امنیتی و نمایندگی مقام معظم رهبری، است. پس از طی این مراحل، موضوع در کارگروه مربوط بررسی و درباره صدور مجوز تصمیم‌گیری می‌شود.
در همین راستا، هفته گذشته به وزارت علوم و رؤسای دانشگاه‌ها نامه‌نگاری کردیم و تأکید شد که صرفاً مؤسسات دارای مجوز رسمی حق فعالیت در زمینه جذب دانشجوی بین‌المللی را دارند و ورود و فعالیت افراد و مجموعه‌های فاقد مجوز در این زمینه ممنوع است.
همچنین برای جلوگیری از تضییع حقوق دانشجویان، آیین‌نامه و نرخ‌نامه مشخصی برای تعیین سقف هزینه دریافتی توسط مؤسسات مجاز در نظر گرفته شده است. از سوی دیگر، انحصار در فعالیت این مؤسسات نیز ممنوع است و فرایند جذب دانشجو باید در چارچوب ضوابط تعیین‌شده و به‌صورت شفاف و رقابتی انجام شود تا حقوق دانشجویان حفظ شود و زمینه سوءاستفاده احتمالی از بین برود.
تحولات منطقه‌ای و جنگ چه اثری بر انتخاب ایران به‌عنوان مقصد تحصیلی داشته است؟
انتخاب مقصد تحصیلی نه فقط در ایران، بلکه در دنیا به عوامل مختلفی بستگی دارد. اعتبار علمی دانشگاه، هزینه تحصیل، هزینه زندگی، امنیت، امکان رفت‌وآمد و ارتباط دانشجو با خانواده از جمله مهم‌ترین عوامل هستند.
با این حال، جنگ و محدودیت‌های ناشی از آن بر رفت‌وآمد، پرواز‌ها و ارتباطات اثر می‌گذارد. خانواده دانشجوی خارجی باید بتوانند با فرزند خود ارتباط داشته باشند و از وضعیت او مطمئن شوند. اختلال در اینترنت و ارتباطات یا دشواری سفر می‌تواند نگرانی خانواده‌ها را افزایش دهد.
این شرایط به‌ویژه برای دانشجویان کشور‌های دورتر اثرگذار است؛ در حالی که دانشجویان کشور‌های همسایه به دلیل دسترسی زمینی و نزدیکی جغرافیایی، معمولاً امکان رفت‌وآمد آسان‌تری دارند. با وجود این چالش‌ها، ظرفیت علمی ایران همچنان قابل توجه است و باید برای معرفی بهتر آن در سطح بین‌المللی تلاش کرد.
این موضوع به‌ویژه درباره کشور‌هایی که برای پذیرش مدارک دانشگاهی ضوابط خاصی دارند، باید با گفت‌و‌گو و همکاری دوجانبه پیگیری شود. هرچه شناخت متقابل نظام‌های آموزش عالی بیشتر باشد، امکان توسعه همکاری‌های علمی و جذب دانشجوی خارجی نیز افزایش پیدا می‌کند.